Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır 1878–1942

Elmalı'dan İstanbul'a

Antalya'nın Elmalı ilçesinde doğdu. Ailesi aslen Burdur'un Gölhisar ilçesine bağlı Yazır köyündendir. Babası Nûman Efendi, Elmalı Şer‘iyye Mahkemesi'nde başkâtipti; dedeleri de ilmiye sınıfındandı. Annesi Fatma Hanım'dır.

Hâfızlığını ve ilk tahsilini Elmalı'da tamamladı. 1895'te dayısı Mustafa Efendi ile İstanbul'a gidip Küçük Ayasofya Medresesi'ne yerleşti. Beyazıt Camii'nde derslerine devam ettiği Kayserili Mahmud Hamdi Efendi'den icâzet aldı. Bundan sonra hocası Büyük Hamdi, kendisi Küçük Hamdi diye anıldı; yazılarında da bu imzayı kullandı.

Soyadı Kanunu çıkınca babasının köyünün adını, Yazır'ı aldı; ama doğduğu yere nisbetle Elmalılı diye tanındı.

Tahsili sırasında Bakkal Ârif Efendi ile Sâmi Efendi'den hat dersleri alıp icâzet aldı. 1904'te ruûs imtihanını kazandı, Mekteb-i Nüvvâb'ı birincilikle bitirdi. Edebiyat, felsefe ve mûsikiyi de kendi gayretiyle öğrendi.

Meclis, medrese, nezaret

Meşrutiyet idaresini, ülkeyi çağdaş ilim seviyesine taşıyacağı ümidiyle savundu. İttihat ve Terakkî Cemiyeti'nin ilmiye şubesine üye oldu; Avrupaî bir meşrutiyet yerine şeriata uygun bir meşrutiyet modeli üzerinde çalıştı.

Beyazıt Medresesi'nde iki yıl dersiâmlık yaptıktan sonra II. Meşrutiyet'in ilk meclisine Antalya mebusu olarak girdi. II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesine dair fetvanın müsveddesini yazan odur.

Şeyhülislâmlık Mektûbî Kalemi'nde çalıştı. Şu dersleri okuttu:

• Mekteb-i Nüvvâb ve Mekteb-i Kudât'ta fıkıh,
• Medresetü'l-mütehassısîn'de usûl-i fıkıh,
• Süleymaniye Medresesi'nde mantık,
• Mülkiye Mektebi'nde vakıf hukuku.

1915-1917'de huzur derslerine muhatap olarak katıldı. 1918'de Dârü'l-hikmeti'l-İslâmiyye âzalığına, sonra bu kurumun reisliğine getirildi. Damad Ferid Paşa'nın birinci ve ikinci hükümetlerinde Evkaf nâzırı oldu. 15 Eylül 1919'da âyan üyeliğine tayin edildi.

Cumhuriyet yılları ve tefsir

Cumhuriyet'in ilânıyla çalıştığı kurumlar kaldırılınca açıkta kaldı. Millî Mücadele sırasında İstanbul hükümetlerinde görev aldığı için İstiklâl Mahkemesi'nce gıyabında idama mahkûm edildi. Fatih'teki evinden alınıp Ankara'ya götürüldü, kırk gün tutuklu kaldı. Mahkeme sonunda suçsuz bulunarak serbest bırakıldı.

İstanbul'a döndükten sonra camiye gitmek dışında evinden çıkmadı. Geliri olmadığı için maddî sıkıntı çektiği bu yıllarda Metâlib ve Mezâhib tercümesini tamamladı.

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Türkçe bir tefsir hazırlatılması kararlaştırılınca Diyanet İşleri Reisliği bu işi ona teklif etti. Teklifi kabul etti ve Hak Dîni Kur'ân Dili'ni kırk sekiz yaşında başlayıp altmış yaşında tamamladı. Tefsirin hikâyesi ve önemi →

27 Mayıs 1942'de, uzun süredir çektiği kalp yetmezliğinden Erenköy'de damadının evinde vefat etti; Sahrayıcedid Mezarlığı'na defnedildi.

Hattat, şair, mütefekkir

Elmalılı yalnız bir din âlimi değil, sanatçı bir kişiliktir:

• Hattatlık: sülüs, nesih, ta‘lik ve celî levhalar yazdı. Rik‘a ve icâzet hattında da başarılı sayılır; son devrin seçkin hattatları arasında anılır.
• Şiir: Türkçe, Arapça ve Farsça şiirler yazdı; ama edebî yönü pek tanınmadı.
• Mûsiki: mûsikiye de âşinaydı.

Dili üzerine yapılan incelemelere göre, genel yazılarında sade Türkçe kelimeleri tercih etmiş, dile yerleşmiş Arapça, Farsça ve Batı kaynaklı kelimeleri de kullanmıştır. İlmî ve dinî yazılarında ise ağır bir üslûp, yer yer secili, mantık örgüsü sağlam uzun cümleler kurmuştur. Bu sitedeki lugat ve terkip aparatının sebebi de budur.

Düşüncesinin ana çizgileri

• Batı karşısında: Müslümanları Avrupalılaştırmayı hata saydı. Batı'nın değerlerinden değil ilminden faydalanmak gerektiğini savundu.
• Din ve ilim: Dinî endişelerle pozitif ilimlerin önüne engel konmamasını kuvvetle savundu.
• Fıkıh: Delil ve illetini anlamadan hüküm ezberlemeyi fıkıh saymadı. Gereken kanunların İslâm hukuk felsefesine göre, bir ilim heyetince, Hanefî fıkhından başlanarak hazırlanmasını önerdi.
• Felsefe: Pozitivizm, materyalizm ve tekâmül nazariyesini eleştirdi. Nübüvveti felsefî problemler arasına alıp aklî temellere dayandırmaya çalıştı.
• Kelâm: Genelde Mâtürîdî bir çizgidedir; haberî sıfatlar konusunda Selefî bir temayül gösterir.
• Tasavvuf: İbnü'l-Arabî'den bol iktibas yaptı, onu yer yer de tenkit etti.
• Eleştiriler: Çağdaşı Mustafa Sabri Efendi, bilgi bahsinde Eş‘ariyye ve Mâtürîdiyye'yi septisizme dahil etmesini eleştirdi.

Eserleri

1. Hak Dîni Kur'ân Dili: en meşhur eseri olan tefsiri; ilk baskı Diyanet İşleri Reisliği, İstanbul 1935 ve sonrası.
2. İrşâdü'l-ahlâf fî ahkâmi'l-evkāf: Mülkiye Mektebi için hazırladığı vakıf hukuku ders kitabı (İstanbul 1330 r./1914).
3. Hz. Muhammed'in Dini İslâm: Anglikan Kilisesi'nin sorularına şeyhülislâmlık adına verdiği cevaplar. Tefsirin sonraki baskılarının başına eklendi (İstanbul 1979).
4. Metâlib ve Mezâhib: Paul Janet ve Gabriel Séailles'in Histoire de la philosophie'sinin tercümesi (İstanbul 1341). Yazdığı mukaddime ve geniş dipnotları felsefî bakımdan değerlidir.
5. İstintâcî ve İstikrâî Mantık: Alexander Bain'in eserinin Fransızca tercümesinden çevirisi; Süleymaniye Medresesi'nde ders notu olarak verdi.

Bunların dışında Beyânülhak ve Sebîlürreşâd dergilerinde “Küçük Hamdi” ya da “Elmalılı Küçük Hamdi” imzasıyla yirmiyi aşkın makalesi vardır.

Kısa kronoloji