Hak Dîni Kur'ân Dili eserin önemi

Neden yazıldı?

Cumhuriyet'in ilk yıllarında medreseler kapanmış, din eğitimi yeni sistemde yer bulmamıştı. Bu boşlukta, ehliyetsiz kişilerin çoğu ticarî amaçla hazırladığı Kur'an tercümeleri yayılıyordu. Bazıları Arapça aslından değil Batı dillerindeki tercümelerden yapılmış, yanlış ve tahriflerle doluydu. Elmalılı bunu tefsirin mukaddimesinde anlatır.

Konu Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde görüşüldü. İslâm kültürünün temel kaynaklarının Türkçe'ye kazandırılmasına karar verildi ve Diyanet İşleri Riyâseti'ne bunun için tahsisat ayrıldı.

Diyanet İşleri Reisi Rifat Börekçi ve yardımcısı Ahmet Hamdi Akseki'nin ısrarıyla iş üçe bölündü:

• Kur'an tercümesi Mehmed Âkif'e,
• tefsir Elmalılı Muhammed Hamdi'ye,
• Sahîh-i Buhârî'nin tercüme ve şerhi Babanzâde Ahmed Naim'e.

Meal Âkif'ten Elmalılı'ya

Mehmed Âkif Mısır'da hazırladığı ilk tercümeleri Elmalılı'ya gönderdi. Ama beğenmediğini, başarılı olabileceğine inanmadığını söyledi ve tercümeden vazgeçti.

Diyanet bunun üzerine tercümeyi de Elmalılı'ya teklif etti. Elmalılı, Kur'an'ın hak ettiği doğruluk ve güzellikte tercüme edilebileceğine inanmadığı için önce istemedi. Sonunda şöyle anlaşıldı: tefsire geçmeden önce âyetlerin altına bir meâl konacak.

Bugün “Elmalılı meali” diye bilinen metin, böyle doğdu: tercüme değil, tefsirin kapısı olarak.

Sözleşmedeki esaslar

Tefsirde uyulacak esaslar, Diyanet ile Elmalılı arasında yapılan bir protokolle belirlendi. Elmalılı bunları mukaddimede bildirir. Önce âyet ya da âyet grubunun meali yazılacak, sonra tefsire geçilecekti. Tefsir bölümünde:

1. âyetler arasındaki münasebetler gösterilecek;
2. nüzûl sebepleri kaydedilecek;
3. kıraat-i aşereyi geçmemek üzere kıraatler hakkında bilgi verilecek;
4. gerektiği yerlerde kelime ve terkiplerin dil izahları yapılacak;
5. itikadda Ehl-i sünnet, amelde Hanefî mezhebine bağlı kalınarak hükümler açıklanacak; ilmî ve felsefî işaretler, tevhid ve ibret âyetleri genişçe işlenecek;
6. Batılı müelliflerin yanlış yorumlarına karşı açıklayıcı notlar konacak;
7. eserin başına Kur'an hakkında bir mukaddime yazılacaktı.

Hedef, yeni bir tefsir yazmaktan çok Kur'an'ı Türk okuyucusuna klasik tefsir kaynakları ışığında doğru tanıtmaktı.

On iki yıl, dokuz cilt

Eser, Diyanet bütçesinden ayrılan tahsisatla 1926-1938 arasında, on iki yıllık bir çalışmayla tamamlandı. 1935-1939 yıllarında İstanbul'da dokuz cilt hâlinde, 10.000 takım basıldı. 2000 takımı müellife verildi, geri kalanı ücretsiz dağıtıldı. Sonra pek çok baskısı yapıldı.

Yirmi beş sayfalık mukaddimede Elmalılı tercüme meselesini ele alır. Kur'an'ı Allah'tan başkasının dokunamayacağı “ilâhî bir kumaş” sayar ve onun başka bir dile hakkıyla tercümesinin mümkün olmadığını söyler.

Yöntemi ve kaynakları

Eser belli bir Arapça tefsirin tercümesi değildir; birçok kaynaktan yararlanılarak yazılmıştır. Hem rivayet hem dirâyet yöntemini kullanır. Önceki kaynaklardaki bütün mâna ihtimallerini sıralamaz; zayıfları ayıklayıp âyeti kuvvetli olanlara göre açıklar.

Meşhur görüşlerde kaynak göstermeye gerek görmez. Meşhurun aksini savunduğu ya da yeni bir görüş ileri sürdüğü yerde ise kaynağını ve delilini verir.

Mukaddimede andığı temel kaynaklar:

• Tefsir: Taberî'nin Câmiu'l-beyân'ı, Cessâs'ın Ahkâmü'l-Kur'ân'ı, Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ı, Beyzâvî'nin Envârü't-tenzîl'i, Ebû Hayyân'ın el-Bahrü'l-muhît'i, Nîsâbûrî'nin Garâibü'l-Kur'ân'ı, Ebüssuûd Efendi'nin İrşâdü'l-akli's-selîm'i, Âlûsî'nin Rûhu'l-meânî'si.
• Hadis: Kütüb-i Sitte ve İbnü'l-Esîr'in en-Nihâye'si.

Fahreddin er-Râzî, Râgıb el-İsfahânî ve İbnü'l-Arabî'den de geniş ölçüde yararlanır. Kendi döneminin tartışmalarına girer; ilmî ve felsefî konuları Kur'an'a uygunluğu açısından değerlendirir.

Dili: lugatla tefsir

Sözleşmenin dördüncü maddesi, kelime ve terkiplerin dil izahını şart koşar. Elmalılı bunu ciddiye alır: en çok başvurduğu sözlükler Fîrûzâbâdî'nin el-Kāmûsü'l-muhît'i, onun Türkçe çevirisi Kāmus Tercümesi ve Zebîdî'nin Tâcü'l-arûs'udur.

Kavramları açıklarken yer yer Fransızca karşılıklara da başvurur. Mâide 5/48'deki “şir‘a”yı bir su kaynağına giden dar yol, “minhâc”ı açık ve işlek yol diye açıkladıktan sonra ikisini procédé ve méthode kelimeleriyle karşılar.

Bu sitenin lugat katmanı, Elmalılı'nın kendi yaptığı bu işi bugünün okuruna taşımaya çalışır: metni değiştirmeden, kelimenin yanına durarak.

Neden önemli?

• Bir dönemin cevabı: Batılılaşmanın en çalkantılı yıllarında, resmî bir talep üzerine yazılmış ve devrin dinî tartışmalarına Kur'an'dan cevap vermeye çalışmış bir tefsirdir.
• Medrese ile mektep arasında köprü: Mehmed Âkif'in ifadesiyle “İslâm'ı asrın idrakine söyletme” gayesi taşır; klasik tefsir birikimini modern bilgilerle bir araya getirir.
• Özgün bir tefsir: Belli bir Arapça tefsirin tercümesi değildir; kaynakları süzerek yazılmıştır. Yavuz'a göre, önceki âlimlerin bazı âyetlere verdiği mânaları isabetsiz bulup yeni anlamlar vermesi, onun özgün tefsir yapabilen bir âlim olduğunu gösterir.
• Meal ile tefsir bir arada: Kur'an'ın hakkıyla tercüme edilemeyeceğine inanan bir âlim, âyetin altına bir meal koyar ve hemen ardından geniş bir izahla o mealin sınırını gösterir.

Eleştiriler

Ansiklopedi maddesi, eserin ilmî bakımdan en zayıf noktasını kaynak kullanımı olarak gösterir. Elmalılı bazı kaynaklardan ilk el izlenimi veren ifadelerle ikinci el iktibas yapar. Örneğin Mu‘tezilî müfessirlere nisbet ettiği bilgileri Fahreddin er-Râzî'den aktarır. Hadisleri de çoğunlukla hadis anahtar kitapları ve rivayet tefsirleri üzerinden nakleder.

Biyografi maddesi de nüzûl-i Îsâ meselesinde âhâd hadisleri Kur'an'ın önüne geçirmesini isabetli bulmaz.